Edvard Munch

Krzyk

Edvard Munch (1863 - 1944)

     Przyszedł na świat 12 grudnia 1863 w norweskim Loten jako drugie z pięciorga dzieci lekarza wojskowego, doktora Christiana Muncha i Laury Katarzyny (z domu Bjolstad). Już w następnym roku rodzina Munchów przenosi się do Christianii, jak wówczas nazywało się Oslo. Edvard Munch bardzo wcześnie zaznał bezduszności losu. W 1868 roku z powodu gruźlicy płuc umiera jego matka. Niespełna dziesięć lat później ta sama choroba odbierze mu 15-letnią siostrę, Sophie. Ta podwójna tragedia naznaczy obsesją życie malarza, powracając w twórczości pod postacią tematów śmierci, miłości i schizofrenicznych lęków. 
     W połowie lat 80-tych XIX w. młody malarz przyłącza się do kontestującej mieszczańskie obyczaje grupy artystów, skupionej wokół Hansa Jägera, autora skandalizującej powieści Christiania-Boheme. Jäger za nieprawomyślność zapłaci więzieniem, Munch zaś zazna kłopotów z zamykaniem wystaw pod presją konserwatywnych elit. Najbardziej spektakularnym i brzemiennym w skutki okazał się skandal w Berlinie, gdzie w 1892 roku zamknięto indywidualną ekspozycję, co doprowadziło do rozłamu w związku plastyków berlińskich. Rok później powstaną kluczowe dla dzisiejszej recepcji jego twórczości obrazy: Krzyk oraz Madonna. Było to tuż po duchowym i artystycznym przełomie, który miał się dokonać u Muncha pod koniec lat 80-tych. To wówczas zdecydowanie przekroczył swe naturalistyczne korzenie i impresjonistyczne fascynacje, kierując swą poetykę w stronę nieokiełznanego, pełnego pasji ekspresjonizmu. 
     Artysta od najwcześniejszych lat wiele podróżował. Sporo czasu - oprócz Christianii - spędzał w Berlinie, Paryżu, Nicei. W ten sposób, mimo iż nie ukończył żadnej profesjonalnej uczelni, poznawał na bieżąco awangardowe trendy w sztuce europejskiej. Dzięki nieprzeciętnemu talentowi i odwadze stał się nie tylko obserwatorem, ale czynnym uczestnikiem umysłowego fermentu przełomu wieków. Munch zaliczany jest dziś do ścisłej czołówki prekursorów ekspresjonizmu. Malarz ten odegrał też szczególną rolę w kształtowaniu się sztuki Młodej Polski. Do grona najbliższych jego przyjaciół zaliczała się bowiem małżeńska para, wywierająca ogromny wpływ na kulturę polską tamtych czasów: Stanisław Przybyszewski i Dagny Juel-Przybyszewska. 
     Munch żył długo i bardzo dużo malował. Przez znaczną część życia zmagał się z chorobami. W 1908 roku poddaje się wielomiesięcznemu leczeniu w kopenhaskiej klinice dla nerwowo chorych. W roku 1930 zapada na chorobę oczu, która stanowiła naturalną przeszkodę w twórczości. 
     Mimo kontrowersji, jakie początkowo wywoływała jego sztuka, z czasem zdobył uznanie, o czym świadczą liczne świadectwa wystaw oraz odznaczeń, jakie otrzymywał za swą twórczość. Umierał jednak niemalże w zapomnieniu. Przyczyną tego była dezaktualizacja ekspresyjnych trendów w sztuce pod wpływem ofensywy nowych prądów w 20-leciu międzywojennym. Po drugie zaś, niezależny twórca sam skazał się na odosobnienie nie chcąc uczestniczyć w działaniach "Honorowej Rady Sztuki" rządu Quislinga po wkroczeniu wojsk niemieckich do Norwegii w 1940 r. Trzy lata wcześniej hitlerowcy skonfiskowali liczne niemieckie zbiory malarstwa Muncha, uznając je za sztukę zdegenerowaną. 
     Edvard Munch umiera 23 stycznia 1944 roku w Ekely, po przekazaniu swych licznych dzieł (przeszło 1000 obrazów olejnych, 15 tysięcy rycin, 4400 rysunków i akwarel oraz kilku rzeźb) miastu Oslo, co pozwoliło na otwarcie w 1963 roku w stolicy Norwegii Muzeum Muncha.